Podstawowe pojęcia i definicje
Wpisany przez Piotr Wycisłowski   

Podstawowe pojęcia i definicje związane z ruchem i aktywnością człowieka

Życie człowieka wypełnione jest różnymi formami aktywności fizycznej. Aktywność fizyczna była, jest i będzie! Niezależnie od tego, czy za kilka lat świat zostanie opanowany całkowicie przez komputery czy nawet roboty. Warto tutaj zastanowić się, czym tak naprawdę jest aktywność fizyczna? Wielu znakomitych teoretyków związanych z literaturą przedmiotu poruszało owe zagadnienie w swoich pracach czy publikacjach, ale myślę, że jeszcze wszystko w tej kwestii nie zostało powiedziane i napisane.

Światowy system informacji definiuje pojęcie aktywności fizycznej jako „physical activiti”. Józef Drabik uważa, że „aktywność fizyczna stanowi kluczowy i integralny składnik zdrowego stylu życia. Bez niej niemożliwa jest jakakolwiek strategia zdrowia, jego utrzymania i pomnażania, a u dzieci – prawidłowy rozwój. Jej brak jest głównym i niezależnym czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia”.[1] Aktywność fizyczna przybiera najrozmaitsze formy; mogą to być prace domowe, które wykonujemy na co dzień, mogą to być nasze prace zawodowe oraz różnego rodzaju podejmowane ćwiczenia fizyczne. Józef Drabik mówi, że aktywność fizyczna „może być spontaniczna np. marsz, lub odpowiednio zorganizowana i zaplanowana pod względem obciążenia”.[2] Aktywność fizyczna to pojęcie trudne do zdefiniowania ze względu na jej szeroki zakres. Pośród rankingu czynników utrzymujących i pomnażających zdrowie, zajmuje ona priorytetowe miejsce. Jest niezbędnym elementem wpływającym na zdrowie i samopoczucie człowieka.

Według Iwony Kiełbasiewicz – Drozdowskiej „aktywność fizyczna jest niezbędna człowiekowi na każdym etapie jego życia i w każdej grupie wiekowej. Znaczenie ruchu zmienia się i ewoluuje wraz z wiekiem człowieka, zawsze jednak pozostaje jednym z głównych czynników warunkujących pole zdrowia”.[3] Autorka pisze, że „zdrowie człowieka kształtowane jest we wszystkich fazach i etapach jego życia”. Aktywność fizyczna „jest też ważnym determinantem sprawności fizycznej. Zatem sprawność ta jest do pewnego stopnia obiektywnym wyznacznikiem aktywności fizycznej. Efektem aktywności fizycznej jest sprawność fizyczna (sprawność motoryczna)”.[4] Jeden z najwybitniejszych polskich nauczycieli wychowania fizycznego, Jerzy Barankiewicz, pojmuje aktywność fizyczną jako podejmowanie w ramach wypoczynku czynnego różnego rodzaju zabaw, ćwiczeń i dyscyplin sportu, dla przyjemności, rekreacji i zdrowia, poprawy zdolności wysiłkowej, zdobywania specjalnych sprawności i umiejętności fizycznych, zapobiegania powstawaniu chorób cywilizacyjnych (poprawa sprawności układu krążenia, ruchowego, oddechowego, przeciwdziałania stresowi psychicznemu), zwiększeniu korzystnych wpływów na zdolność do pracy fizycznej i umysłowej”.[5] Aktywność fizyczna może przybrać różne formy, które powinny odbywać się minimum 2 – 3 razy w tygodniu, a najlepiej, co dziennie.

Dlatego więc aby czuć się zdrowo, ale przede wszystkim być zdrowym, należy spędzać aktywnie czas wolny, wybierać się np. na spacery czy na rowerowe przejażdżki. Ważnym elementem przy dobrowolnym podejmowaniu aktywności jest to, aby jej poziom był optymalny dla każdego człowieka. Aktywność fizyczna jest uwarunkowana indywidualnymi potrzebami i możliwościami osobnika, jego wiekiem, płcią, stanem zdrowia..[6] Przed rozpoczęciem regularnej aktywności fizycznej, zwłaszcza przez ludzi starszych, konieczna jest wizyta u lekarza w celu opracowania obciążeń wykonywanych ćwiczeń. O wielokierunkowym znaczeniu aktywności wspominają także redaktorzy „Lidera”, którzy uważają, że aktywność fizyczna to nie tylko korzyści dla zdrowia fizycznego, ale także liczące się wartości związane z przeżyciami emocjonalnymi kształtującymi się we wspólnej zabawie, grze, tańcu, śpiewie, wycieczce itd.”.[7]

Pojęciem ściśle związanym z aktywnością fizyczną jest niewątpliwie sprawność fizyczna. Bardzo często wśród grona nauczycieli wychowania fizycznego krążą zdania, że „ten” czy „tamten” są niespotykanie sprawni, a „tamten” niestety posiada o wiele mniejszą sprawność niż ci pierwsi. Z tego wynika, że każdy człowiek posiada inną sprawność fizyczną. Jeden po prostu ma ją na wyższym, a drugi na niższym poziomie. Józef Drabik tłumaczy to zjawisko – „sprawność fizyczna to właściwość złożona. Zależy od płci, wieku, budowy ciała, stanu zdrowia, uzdolnień i umiejętności ruchowych, poziomu rozwoju zdolności motorycznych, motywacji, stanu psychicznego, wydolności narządów pracy, treningu, stylu życia i wielu innych czynników”.[8] Na sprawność fizyczną składa się wiele czynników, na które człowiek może mieć wpływ. Ważne jest, aby między tymi czynnikami zachodziły różne współzależności, np. między wiekiem a stylem życia. Czym zatem jest sprawność fizyczna? Autor ponad 150 prac naukowych oraz 8 publikacji zwartych, Wiesław Osiński tłumaczy, że za wysoce sprawnego fizycznie uznamy takiego człowieka, który charakteryzuje się względnie dużym zasobem opanowanych ćwiczeń ruchowych, wysoką wydolnością układu krążenia, oddychania, wydzielania i termoregulacji, pewnymi prawidłowościami w budowie ciała afirmującym fizyczną aktywność stylem życia”.[9] Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) pojmuje „sprawność fizyczną jako zdolność do efektywnego wykonania pracy mięśniowej”. Pojęcie sprawności fizycznej wyjaśnia także Napoleon Wolański i Jana Petrizkova – „sprawność fizyczna to stosunek energii wydatkowanej przez organizm do pobranej w postaci pożywienia i tlenu. Sprawność jest także rozumiana jako zdolność dostatecznego przystosowania się do otoczenia – co wymaga (na dłuższą metę) jak najmniejszych strat energii, czyli wydłużenia swej użyteczności”[10]. Autorzy tłumaczą, że bardziej sprawnym „będzie nie ten, kto więcej przetwarza energii, lecz ten, kto przy pobraniu danej energii więcej z niej zyska”. W literaturze zagadnienia spotykamy się z wieloma definicjami sprawności fizycznej. Trzeba powiedzieć, „że jest to jedno z bardziej kontrowersyjnych pojęć w zakresie nauk o wychowaniu fizycznym i sporcie”.[11] Ktoś, kto jest sprawny fizycznie jest zdolny do wykonywania pracy fizycznej, która mierzona jest poziomem zdolności cech motorycznych – siłą, szybkością, wytrzymałością oraz koordynacją wzrokowo – ruchową. Jerzy Barankiewicz uważa, że „sprawność fizyczna to wyraz wysokiego stanu narządów i funkcji ustroju, wyrażającą się efektywnym rozwiązywaniem wszechstronnych zadań ruchowych, a uwarunkowaną stopniem ukształtowania cech motorycznych”.[12] Sprawność fizyczna – to wg Józefa Drabika – „właściwość człowieka, na którą składa się określony poziom zdolności motorycznych i umiejętności ruchowych, warunkujących wykonanie konkretnego wysiłku fizycznego mniej lub bardziej efektywnie”.[13] Każdy człowiek posiada inną sprawność fizyczną. Powinniśmy starać się ją poprawiać i udoskonalać, kształtować ją i nieustannie o nią zabiegać, byśmy mogli korzystać z niej jak najdłużej. Józef Drabik uważa, że „na sprawność fizyczną składają się dwie zasadnicze zdolności – kondycyjne, oparte głównie na procesach energetycznych i koordynacyjne, zdeterminowane przede wszystkim procesami informacyjnymi”. [14]

Kultura fizyczna to wg Macieja Demela i Alicji Skład „wycinek rzeczywistości, na którym toczy się proces fizycznego wychowania”.[15] Kultura fizyczna to także obraz naszej postawy wobec własnego ciała, ale i aktywna, systematyczna i świadoma troska o swój rozwój, zdrowie bio – psycho – społeczne oraz umiejętność aktywnego spędzania czasu wolnego. Można zauważyć, że kultura fizyczna to po części wychowanie fizyczne, sport, rekreacja ruchowa oraz rehabilitacja ruchowa. Każda z tych części, jak pisze Zbigniew Krawczyk „oprócz celów wspólnych, stawia sobie również zadania swoiste, rozmaicie rozkłada akcenty, przyjmuje odmienne hierarchie ważności i wartości”.[16] I tak jest w rzeczywistości, bo na kulturę fizyczną składają się w/w działy. Kultura fizyczna jest ogółem uznawanych wartości i utrwalonych zachowań oraz ich rezultatów dotyczących przymiotów ciała człowieka. Zbigniew Krawczyk definiuje „kulturę fizyczną jako względnie zintegrowany i utrwalony system zachowań w dziedzinie dbałości o rozwój fizyczny, sprawność ruchową, zdrowie, urodę, cielesną doskonałość i ekspresję człowieka, przebiegających według przyjętych w danej zbiorowości wzorców, a także rezultaty owych zachowań”.[17] Krzewienie i troskę o kulturę fizyczną trzeba rozpoczynać już od dzieci i młodzieży, gdyż jedynie wówczas można przekazać i wdrożyć pewne nawyki konieczne do rozwoju i utrzymania sprawności fizycznej oraz zdrowia fizycznego, psychicznego i duchowego.

W 1957 roku powstało Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej TKKF i szybko stało się organizacją, która „rozruszała” naród. Jak pisze Maciej Demel „za główne kierunki działania przyjęło TKKF:

a)      upowszechnianie kultury fizycznej w środowisku miejskim,

b)      organizację ćwiczeń rekreacyjnych w zakładach pracy, głównie w postaci popularnych już dziesięciominutówek,

c)      zapewnienie zdrowego wypoczynku po pracy”. [18]

Bardzo zrozumiale definiuje kulturę fizyczną Jerzy Barankiewicz, który uważa, że „kultura fizyczna to obok natury materialnej i duchowej część składowa kultury społeczeństwa, mająca za zadanie kształtowanie rozwoju fizycznego człowieka i jego fizycznych uzdolnień”.[19] Zastanówmy się, jakie są kryteria kultury fizycznej człowieka? Są to wg Henryka Grabowskiego „zarówno świadomość potrzeb i możliwości swojego ciała w zakresie aktywności ruchowej, jak i odpowiednie zachowania służące ich realizacji, a także – relatywne do tych potrzeb i możliwości – rezultaty owych zachowań”. [20]

O kulturze fizycznej wypowiada się także Bogdan Suchodolski, który twierdzi, że jest ona taką postacią życia, która różni się zarówno od odpowiedzialnej i poważnej pracy, jak i od niefrasobliwej zabawy. Jest czymś, co daje żywiołową przyjemność, chociaż wymaga ryzyka”.[21]

Wychowanie fizyczne jest podobnie jak sprawność fizyczna niezwykle kontrowersyjnym terminem stosowanym w literaturze zagadnienia. Jest ono dziedziną edukacji spełniająca podwójną funkcję: zaspokaja bowiem potrzeby rozwoju fizycznego człowieka oraz przygotowuje dzieci i młodzież do ustawicznej dbałości o ciało po zakończeniu procesu wychowawczego. Wychowanie fizyczne jest jednym z rodzajów pojmowanego ogólnie wychowania. Wspólnie z wychowaniem intelektualnym, moralnym, społecznym, i artystycznym, wychowanie fizyczne stanowi jedność, wzajemnie się dopełniając i uzupełniając. Można jednak je oddzielić od innych rodzajów wychowania. Roman Trześniowski uważa, że „wychowanie fizyczne to dział wychowania, który stosując typowe dla siebie fizyczne środki wychowawcze, głównie ruch, stawia sobie za cel kształtowanie przede wszystkim biologicznej (fizycznej) strony osobowości człowieka, przy czym szczegółowe zadania wychowawcze realizuje w zorganizowanym procesie wychowawczym”.[22] Proces wychowania fizycznego ma miejsce w szkole, gdzie uczeń poznaje i uczy się nowych nawyków ruchowych, rozwija swoje zainteresowania, poszerza swoją wiedzę w zakresie kultury fizycznej i sportu, uczy się jak prowadzić aktywny tryb życia oraz pomnaża swoje zdrowie fizyczne i psychiczne. Wychowywać fizycznie to nie tylko dbać i kształtować sylwetkę, troszczyć się o wszechstronny i harmonijny rozwój, ale również dbać o rozwój duchowy i intelektualny oraz kształcić wolę i charakter wychowanków.

Stanisław Strzyżewski o naczelnym celu wychowania fizycznego pisze:

w świetle współczesnej wiedzy o świecie i o człowieku za naczelny cel

wychowania fizycznego należy uważać zarówno doskonalenie

ciała i funkcji psychomotorycznych wychowanka, jak również

ukształtowanie u niego takiego systemu wiedzy, umiejętności i

nawyków oraz postaw wobec kultury fizycznej, który w praktyce

przejawiać się będzie w dążeniu i działania rzecz utrzymania przez

całe życie wysokiej sprawności fizycznej i zdrowia”. [23]

Pojęcie wychowania fizycznego i jego społeczne wartości poznano już w starożytności, kiedy traktowano je na równi z innymi dziedzinami kształcenia i wychowania. Potem nastała era średniowiecza, kiedy to utożsamiano je z wychowaniem rycerskim. Dziś zajęcia z popularnie nazywanego WF – u prowadzą absolwenci wyższych uczelni o profilu Wychowanie Fizyczne. Wychowanie fizyczne powinno przygotowywać młodego człowieka do stałej aktywności w późniejszym życiu. Tak też sądzi Józef Drabik, według którego „wychowanie fizyczne to przypadający na lata dzieciństwa i młodości proces przygotowania człowieka do uczestnictwa w kulturze fizycznej w ciągu całego życia poprzez wykorzystanie środków ruchowych oraz związanych z nimi sytuacji społecznych i przeżyć emocjonalnych. Główne jego zadanie to kształtowanie postaw wychowanka wobec własnego ciała, sprawności fizycznej i zdrowia”.[24] W procesie wychowania fizycznego główne role wg Macieja Demela i Alicji Skład wyznacza się następującym instytucjom:

a)      rodzinie, która nie może uchylić się od funkcji opiekuńczo – wychowawczych i która wywiera przemożny wpływ na dalszy bieg życia człowieka;

b)      przedszkolu, które upowszechnia się coraz bardziej, a które posiada i realizuje określony program w zakresie wychowania zdrowotnego, w tym również systematycznie rozwija motorykę dziecka;

c)      szkole, instytucji, przez którą – w naszym ustroju – przechodzi każdy bez wyjątku. Z tego tytułu ciąży na niej wyjątkowa odpowiedzialność;

d)     licznym organizacjom dziecięcym i młodzieżowym, głównie harcerstwu, którego metody zawierają wiele elementów fizycznego kształcenia;

e)      wojsku, którego funkcja pedagogiczna stale rośnie.[25]

Wychowanie fizyczne rozpoczyna się w domu i to rodzice są pierwszymi osobami, które powinny przyswajać nam konieczność troski o zdrowie fizyczne i psychospołeczne. Proces wychowania fizycznego odbywa się w kulturze fizycznej, dlatego oba te zagadnienia ściśle się ze sobą łączą i znakomicie uzupełniają.

Sport jest jednym z działów szeroko pojmowanej kultury fizycznej. Sport to pojęcia wieloznaczne – jest bowiem jednym ze środków wychowania fizycznego, ważnego rodzaju widowiska i rekreacji ruchowej. Maciej Demel i Alicja Skład uważają, że „sport to działalność uprawiana systematycznie, według pewnych reguł, odznaczająca się silnym pierwiastkiem współzawodnictwa oraz tendencją do osiągania coraz lepszych wyników, mająca na celu manifestację sprawności ruchowej”.[26] Sport to pewien rodzaj walki sportowej np. z przeciwnikiem czy czasem, ale też rodzaj walki duchowej, walki z samym sobą, kiedy trzeba wykrzesać z siebie resztki sił i udowodnić swoją wyższość. Kiedyś bardzo popularnym hasłem było „Sport To Zdrowie”. Dziś też nie jest wypowiadane z takim entuzjazmem. Sport może stać się przyczyną kalectwa, i to kalectwa na całe życie! Nadmierny wysiłek podczas zawodów sportowych może stać się nawet przyczyną zgonu. Według Henryka Grabowskiego „sport to forma uczestnictwa w kulturze fizycznej ludzi o odpowiednich predyspozycjach somatyczno – perfekcjonistycznych, których celem jest zaspokojenie potrzeby samorealizacji na drodze współzawodnictwa w dążeniu do osiągnięcia maksymalnych rezultatów w zakresie sprawności fizycznej i ruchowej”. [27] Sport może występować w trojakiej roli:

a)      jako widowisko – tzw. sport pasywny,

b)      jako wartość sama w sobie – tzw. sport autoteliczny,

c)      jako środek realizacji celów poza sportowych – tzw. sport instrumentalny.

Z pojęciem i zjawiskiem sportu nie jeden z nas po raz pierwszy spotkał się w szkole. Sport w szkole ma kilka postaci: może być uprawiany w szkołach mistrzostwa sportowego, w klasach z rozszerzonym programem wychowania fizycznego, a także jako zajęcia sportowe w ramach zajęć z wychowania fizycznego. Zagadnienie sportu bezsprzecznie łączy się z zagadnieniem kultury fizycznej – pisze o tym Zbigniew Krawczyk, który mówi, że zależność jest tu oczywiście dwustronna; sport określony został przez kulturę jako szerszą całość, a jednocześnie pozostaje istotnym elementem współokreślającym ją”.[28] Od niedawna w nomenklaturze kultury fizycznej zapisane jest pojęcie „sport dla wszystkich”. Teresa Wolańska mówi, że „jest to koncepcja całkowicie różna od rozumienia sportu w sposób tradycyjny”.[29] Termin ten to wg Sylwii Toczek – Werner przede wszystkim „różne formy aktywności ruchowej od spontanicznych, niezorganizowanych zabaw i gier ruchowych, do zorganizowanych ćwiczeń fizycznych wykonywanych regularnie”.[30] W Polsce termin ten nie został jeszcze przyjęty, a najbliższym jemu określeniem jest rekreacja fizyczna. Można by powiedzieć, że sport to pewna manifestacja sprawności fizycznej mająca na celu podnoszenie swoich kwalifikacji i osiąganie możliwie najlepszych wyników. „Swoisty charakter – pisze Jerzy Barankiewicz – ma sport dzieci i młodzieży występujący jako element wychowania fizycznego, sport kobiet, uwzględniający specyfikę psychofizyczną kobiety i sport inwalidów będący środkiem rehabilitacji”.[31] Szeroko rozumiany zakres sportu można zawęzić do ujęcia go w dwie najważniejsze postacie:

a)      sport wyczynowy – pojmowany jako dążenie do osiągnięcia najlepszego wyniku lub zwycięstwa w zawodach różnej rangi, od regionalnych do olimpijskich, poprzez systematyczny trening,

b)      sport rekreacyjny – w którym dąży się do utrzymania sprawności fizycznej, zdrowia psychicznego i dobrego samopoczucia.

Dzisiaj sportem rządzi pieniądz i tego raczej nikt nie zmieni, nie mamy się, co łudzić. Nie zależnie czy jest to sport wyczynowy czy rekreacyjny, – aby go uprawiać potrzebny jest pieniądz. Źle, że tak się dzieje, ale w obecnych czasach ten, kto nie posiada pełnego portfela nie ma dużych szans na zaistnienie i zapisanie się w historii sportu.

Kolejnym zagadnieniem, nad którym warto się zastanowić jest wydolność fizyczna, którą Henryk Kuński pojmuje jako „zdolność do wykonywania długotrwałej pracy fizycznej bez większych zmian wewnątrz ustroju powodujących szybkie zmęczenie”.[32] Z pojęciem wydolności ściśle łączy się problem wytrenowalności organizmu. Zatem, im jest ona większa, tym większa możliwość wykonywania długotrwałego wysiłku fizycznego z jednoczesnym utrzymaniem homeostazy organizmu. „Najlepszym wskaźnikiem wydolności człowieka – pisze Józef Drabik – jest zdolność do maksymalnego pochłaniania tlenu w czasie minuty (V02max)”[33], który jest jednocześnie istotnym wskaźnikiem oceny stanu zdrowia. Do oceny poziomu wydolności fizycznej służą różne testy wysiłkowe m.in. test marszowo biegowy 12 – minutowy.

Na wydolność fizyczną człowieka wg Henryka Kuńskiego wpływają następujące czynniki:

a)      cechy budowy morfologicznej organizmu,

b)      zużycie energii podczas wysiłku,

c)      termoregulacja,

d)      koordynacja nerwowo – mięśniowa

e)      czynniki psychiczne (motywacja). [34]

Wydolność fizyczna nie jest utrzymywana na względnie stałym poziomie przez całe życie człowieka. Jest to udokumentowane badaniami naukowymi. Wydolność fizyczna stopniowo wzrasta do około 20–30 roku życia, następnie zaczyna powoli spadać. Poziomem wydolności fizycznej jest aktualny potencjał biologiczny człowieka. Wydolność fizyczna – pisze Napoleon Wolański i Jana Petrizkova – „może być wyrażona działaniem oddechowo – krążeniowym organizmu, ponieważ pobieranie tlenu jest (dyfuzja tlenowa) jest adekwatne do jego przenoszenia i wykorzystania, organizm bowiem nie posiada zdolności magazynowania tlenu”.[35] Jerzy Barankiewicz definiuje „wydolność fizyczną jako gotowość organizmu do wykonywania maksymalnych wysiłków fizycznych przy wysokiej sprawności mechanizmów fizjologicznych, zapewniających efektywną i ekonomiczną adaptację ustroju podczas pracy oraz szybki powrót do stanu wyjściowego w czasie wypoczynku”.[36]

Ćwiczenia fizyczne odgrywają podstawową rolę w utrzymaniu zdrowia fizycznego i psychicznego. Formy aktywności fizycznej mogą być różne, od łagodnego joggingu do wyczerpującej gimnastyki, jednak niezależnie od wybranego typu ćwiczeń, jedno jest bardzo istotne i ważne, że trzeba wykonywać je regularnie, trzeba czerpać z nich przyjemność oraz to, że wszystkie ćwiczenia powinny dawać nieograniczoną satysfakcję. Trzeba być świadomym, że tylko aktywny tryb życia pomoże nam długo cieszyć się dobrym zdrowiem, zadowoleniem i samopoczuciem!

 


[1] J. Drabik, Aktywność fizyczna w treningu zdrowotnym osób dorosłych cz. II, AWF Gdańsk 1996, s 215

[2] jw. s 215

[3] I. Kiełbasiewicz – Drozdowska, W. Siwiński (red.), Teoria i metodyka rekreacji (zagadnienia podstawowe), AWF Poznań 2001, s 53

[4] J. Drabik, Aktywność fizyczna w edukacji zdrowotnej społeczeństwa cz I, Gdańsk 1995, s 20

[5] J. Barankiewicz, Leksykon wychowania fizycznego i sportu szkolnego, Warszawa 1998, s 11

[6] jw. s 11

[7] Zakończenie, „Lider” 1999/10, s 31

[8] J. Drabik, Aktywność Fizyczna w edukacji…, op. cit. s 22

[9] W. Osiński, Zagadnienia motoryczności człowieka, AWF Poznań 1991, s 66

[10] N. Wolański, J. Petrizkova, Sprawność fizyczna a rozwój człowieka, Warszawa 1995, s 501

[11] J. Barankiewicz, op. cit. s 328

[12] jw. s 328

[13] J. Drabik, Aktywność Fizyczna w edukacji…, op. cit. s 25

[14] jw. s 25-26

[15] M. Demel, A. Skład, Teoria wychowania fizycznego, Warszawa 1970, s 13

[16] Z. Krawczyk, Socjologia kultury fizycznej, AWF Warszawa 1995, s 43

[17] jw. s 28

[18] M. Demel, O wychowaniu zdrowotnym, Warszawa 1965, s 149

[19] J. Barankiewicz, op. cit. s 145

[20] H. Grabowski, Teoria fizycznej edukacji, Warszawa 1997, s 21

[21] B. Suchodolski, Perspektywy rozwoju kultury fizycznej w warunkach nowoczesnej cywilizacji, „Wychowanie Fizyczne i Sport” 1959, nr 3

[22] R. Trześniowski, Wychowanie fizyczne a sport. „Kultura Fizyczna” 1963, nr 3-4

[23] S. Strzyżewski, Proces kształcenia i wychowania w kulturze fizycznej, Warszawa 1986, s 21-22

[24] J. Drabik, Aktywność fizyczna w treningu…, op. cit. s 219

[25] M. Demel, A. Skład, op. cit. s 33-34

[26] jw. s 18

[27] H. Grabowski, op. cit. s 45

[28] Z. Krawczyk, op. cit. s 61

[29] T. Wolańska (red.), Rekreacja ruchowa. Zeszyt ćwiczeń dla studentów stacjonarnych i zaocznych Wydziału Wychowania Fizycznego – I stopień, AWF Warszawa 1994

[30] S. Toczek – Werner (red.), Podstawy rekreacji i turystyki, AWF Wrocław 1999, s 12

[31] J. Barankiewicz, op. cit. s 323

[32] H. Kuński, M. Janiszewski, Poradnik lekarski aktywności ruchowej osób w wielu średnim, Warszawa 1985, s 11

[33] J. Drabik, Aktywność fizyczna w treningu…, op. cit s 220

[34] H. Kuński, M. Janiszewski, op. cit. s 11

[35] N. Wolański, J. Petrizkova, op. cit. s 502

[36] J. Barankiewicz, op. cit. s 434

 

Źródło:  http://www.gimbierutow.szkolnastrona.pl/